kafel piecowyz XVII w po znalezieniuDwumetrowej grubości mury, ślady uczty sprzed trzech stuleci i złota obrączka.

Ponad miesiąc trwały badania archeologiczne murów obronnych wokół kętrzyńskiego zamku krzyżackiego. Mimo niekiedy wyjątkowo niesprzyjającej, jesiennej pogody, ekipa archeologów z kętrzyńskiego Muzeum wykonała łącznie 10 wykopów badawczych. Wyniki przeprowadzonych badań przyniosły wiele nowych informacji związanych z historią zamku i jego najbliższego otoczenia.

Mariusz Wyczółkowski

Badania prowadzone były w ramach zadania „Opracowanie dokumentacji na przeprowadzenie prac konserwatorskich murów obronnych Zamku Krzyżackiego” finansowanego z budżetu Gminy Miejskiej Kętrzyn, realizowanego przez Pracownię Rewaloryzacji i Architektury Nowy Zamek z Warszawy. Celem przeprowadzonych badań było określenie stanu zachowania średniowiecznych murów obronnych wokół zamku. Wyniki badań, zgodnie z zaleceniami Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, wykorzystane zostaną przy opracowaniu dokumentacji potrzebnej do rewaloryzacji murów. Już na obecnym etapie prac można stwierdzić, że wszystkie mury otaczające obecnie zamek powstały w XIX i XX w. Mury południowy – od strony ul. Dworcowej i północny – od strony nieczynnej drożdżowni dobudowano do lica muru gotyckiego. Mur wschodni – od strony parku przy ul. Pocztowej postawiono na koronie muru średniowiecznego.

W czasie badań odsłonięto koronę zachowanych w ziemi reliktów murów gotyckich – północnego, wschodniego i południowego, fundament muru południowego oraz fundamenty baszt w narożnikach północno-wschodnim i południowo-zachodnim. Mury średniowieczne, zbudowane z kamieni, a w wyższych partiach z cegieł, zachowane są w bardzo dobrym stanie, na zewnętrznej stronie muru południowego zachowały się jeszcze ślady tynkowania. Jeden z wykopów zlokalizowany pod miejscem dawnego wykusza ustępowego przy wschodniej ścianie północnego skrzydła zamku, pod pomieszczeniami należącymi najpierw do rezydującego w zamku krzyżackiego prokuratora, a po sekularyzacji zakonu do książęcego starosty.

Archeologia o historii kętrzyńskiego zamku

W oparciu o wyniki badań można zrekonstruować kolejne etapy budowy zamku i otaczających go umocnień. W związku z tym, że materiały archeologiczne nie pozwalają na dokładne datowanie zaobserwowanych przekształceń budowli konieczne jest zweryfikowanie ich przy pomocy zachowanych źródeł pisanych.

Zamek wybudowano przed 1374 r. na niewysokim piaszczystym pagórku usytuowanym na skraju bagnistego obniżenia, którym płynął strumień odprowadzający do Gubra wodę z jeziorka miejskiego (dawny Górny Staw – Oberteich) i położonych na północ od niego podmokłych obniżeń. Zewnętrzne ściany zamku obsypano wykopanym u podnóża wzniesienia piaskiem i żwirem. W wyniku tych działań wokół zamku istniało obniżenie, które prawdopodobnie stanowiło rodzaj płytkiej, nie wypełnionej wodą fosy. W początku XV w. zamek otoczono dodatkowym murem obronnym. Mur o szerokości ok. 2 m wybudowano u podstawy nasypów otaczających zamek. Teren parchamu – międzymurza, został wyrównany przez zasypanie stromych skarp kolejnymi warstwami piasku i żwiru. Poziom użytkowy z XV w. odsłonięto w dwóch wykopach. Znajduje się on 2,3-2,8 m poniżej obecnego poziomu gruntu. Niestety, na obecnym etapie badań nie udało się zlokalizować miejsca dwóch bram wykonanych w murze południowym i wschodnim przez prokuratora Wolfganga Sauera na krótko przed 1454 r.

Część odsłoniętych nawarstwień można wiązać z kolejnymi pracami budowlanymi prowadzonymi na zamku, które wzmiankowane były w licznych źródłach pisanych. W wykopie zlokalizowanym na zewnątrz murów, od strony dzisiejszej ul. Dworcowej odsłonięto miejsce, w którym przygotowywana była zaprawa wapienna do prac budowlanych. Miejscami grubość warstwy zaprawy sięgała 40 cm. Podobne miejsce mieszania zaprawy odkryte zostało na parchamie wschodnim. Wstępnie można je wiązać z pracami prowadzonymi na zamku w pierwszej i drugiej połowie XVI w. Z najstarszej wizytacji kościelnej przeprowadzonej po wprowadzeniu reformacji wiadomo, że około 1525 r. rastenburski starosta na rozbudowę zamku zabrał z kościołów w Kraskowie i Parysie zgromadzone tam wapno. W wykopie zlokalizowanym przy baszcie północno-wschodniej (od strony nieczynnej już drożdżowni) natrafiono na warstwę gruzu ceglanego i dachówek, która jest prawdopodobnie śladem rozbiórki dwóch kondygnacji północnego skrzydła zamku przeprowadzonej w 1682 r. Kolejne warstwy gruzu odkryte w wykopach związane były prawdopodobnie z remontami murów obronnych w 1732 r. W nawarstwieniach odkopanych na międzymurzu zachowały się także ślady pożaru zamku, który miał miejsce 15 grudnia 1797 r. oraz zniszczenia zamku w styczniu 1945 r.

Ostrygi, małże i klamra średniowiecznej księgi

Dzięki badaniom uzyskano także informacje dotyczące wykorzystania przestrzeni zamkowego parchamu w czasie kolejnych etapów jego użytkowania. Odkryte w czasie badań zabytki i kości zwierzęce pomogą w rekonstrukcji życia codziennego mieszkańców zamku. Wśród ponad tysiąca fragmentów kości zupełnie wyjątkowym znaleziskiem są fragmenty muszli.ostryg i małży, prawdopodobnie omułków, znalezione w warstwie datowanej na XVIII w. Można przypuszczać, że są one pozostałością wykwintnej uczty zorganizowanej być może dla jakiejś ważnej osoby wizytującej zamek w tym czasie.

Oprócz kilku tysięcy fragmentów ceramiki znaleziono liczne pozostałości kafli piecowych, naczyń szklanych i przedmiotów metalowych. Do najciekawszych znalezisk ceramicznych zaliczyć można fragmenty późnośredniowiecznej glinianej beczki, zestaw kafli piecowych z XVII w. z dwugłowym orłem oraz pokaźny zbiór ceramiki użytkowej z drugiej połowy XIX w. odnaleziony w latrynie przy baszcie od strony ul. Dworcowej. Wśród znalezisk metalowych oprócz najliczniej reprezentowanych różnego rodzaju gwoździ i okuć żelaznych, uwagę zwracają fragmenty średniowiecznych i nowożytnych noży, w tym zachowany w całości nóż średniowieczny będący prawdopodobnie elementem zastawy stołowej, scyzoryk z XVIII w. z okładzinami z kości, dwa średniowieczne groty bełtów od kuszy oraz.srebrne szpilki używane do upinania elementów odzieży. Unikatowym znaleziskiem jest wykonane z brązu średniowieczne okucie – klamra służąca do zapinania książki. W czasie badań pozyskano także monety z różnych okresów z szelągiem Zygmunta III Wazy wybitym w 1597 r. Rydze. Ciekawym znaleziskiem są także trzy liczmany – żetony używane przez kupców do prowadzenia rachunków, wybite w pierwszej połowie XVIII w. w Norymberdze. Najmłodszym intrygującym zabytkiem jest złota obrączka z początku XX w. odkryta wśród resztek węgla i brykietów z węgla brunatnego w pozostałościach komórki dobudowanej od strony ul. Dworcowej do muru otaczającego zamek.

Po opracowaniu i konserwacji część odkrytych zabytków prezentowana będzie na muzealnej ekspozycji poświęconej dziejom miasta i zamku.