RussdorfP
10 marca 1422 r. w stolicy państwa zakonnego w Prusach, w niezdobytej twierdzy malborskiej, zebrała się kapituła generalna, która złożyła z urzędu aktualnego wielkiego mistrza i wybrała jego następcę. Obaj mistrzowie, ustępujący i obejmujący urząd, byli wcześniej prokuratorami kętrzyńskimi.

Szymon Jan Parda

Obranego przez kapitułę następcę, Pawła Russdorfa, dokumenty notują jako prokuratora kętrzyńskiego w 1412 r. W 1416 r. został wielkim komturem i komturem konwentu stołecznego w Malborku. W chwili wyboru w 1422 r. był stosunkowo młody (42 lata), a starszyzna zakonna wiązała z nowym mistrzem wielkie nadzieje. Rozpoczął rządy od uwolnienia więzionego w Pokarminie Henryka Plauena. Latem doszło do długo odwlekanej przez poprzednika na urzędzie wojny z Polską, która zakończyła się 22 września 1422 pokojem nad Mełnem. Gwarantami jego przestrzegania miały być stany obu państw, co oznaczało dopuszczenie miast i rycerstwa do wpływu na politykę państwa zakonnego w Prusach po raz pierwszy w dziejach zakonu krzyżackiego. Podobna formuła została zawarta później również w pokoju brzeskim.

W 1431 roku Krzyżacy uderzyli na Polskę. W 1433 armia polsko-czeska dotarła aż do Bałtyku pustosząc ziemie zakonu. W 1435 pod naciskiem stanów Russdorf zmuszony był zawrzeć z Polską pokój w Brześciu Kujawskim. Eberhard von Saunsheim, niemiecki mistrz krajowy, odmówił opieczętowania pokoju, a potem zażądał usunięcia Russdorfa z urzędu. Zbuntowali się też rycerze krzyżaccy w Inflantach, Bałdze, Królewcu i Pokarminie, a w 1440 r. mistrz utracił kontrolę nad Malborkiem.

Nieoczekiwaną pomoc uzyskał Russdorf ze strony stanów pruskich, które utworzyły Związek Pruski dla ochrony przed prześladowaniami krzyżackimi, wykorzystując zamieszanie w zakonie. Dzięki pośrednictwu stanów zawarto ugodę, a wielki mistrz na krótko zachował jeszcze swoją władzę. 2 stycznia 1441 r. w Malborku pod naciskiem kapituły generalnej Paweł Russdorf złożył urząd. Nadano mu dożywotnio uposażenie: „prokuratorie rastemborską wraz z urzędem leśnym w Sątocznie, ryńską i ełcką z wszelkimi płynącymi stamtąd czynszami i przynależnościami”, ale były mistrz nie dotarł nigdy do Kętrzyna. Przed wyjazdem, trzy dni po rezygnacji, został rzekomo uderzony przez szaleńca tak dotkliwie, że 9 stycznia 1441 zmarł (wg innej wersji powodem zejścia był zawał serca). Pochowany został w grobowcu wielkich mistrzów w Malborku.

Romantyzm wykreował niewiele mającą związku z rzeczywistością literacką legendę Konrada Wallenroda. Ów mistrz stał się niesłusznie symbolem: umyślnej zdrady interesów państwa, celowego rozkładania od wewnątrz struktur władzy, przygotowywania gruntu pod jej przyszły katastrofalny upadek. Bohater poematu Mickiewicza wołał: „Ja to sprawiłem; jakem wielki, dumny, /Tyle głów hydry jednym ściąć zamachem! /Jak Samson jednym wstrząśnieniem kolumny /Zburzyć gmach cały, i runąć pod gmachem!” Znaczenie bliższe prawdy niż wizja Mickiewicza wydaje się przypuszczenie, że kolumnami podtrzymującymi gmach państwa zakonnego w Prusach wstrząsali raczej wielcy mistrzowie, będący wcześniej prokuratorami kętrzyńskimi. Nie byli bynajmniej świadomymi burzycielami, jednak podsumowanie ich rządów nie wypada pomyślnie. Obaj dochodzili do władzy w wyniku przewrotu, obaj pod naciskiem zmuszeni byli z urzędu ustąpić, utrwalając obyczaj wypowiadania posłuszeństwa władzy. Prowadzona przez nich polityka wewnętrzna i zagraniczna rodziła niezadowolenie społeczne i bunty oraz umożliwiła sformalizowanie się opozycji wobec władzy zakonu. Powołanie Związku Pruskiego dało impuls do zorganizowanego oporu wobec Krzyżaków, prowadzącego do wybuchu wojny trzynastoletniej, a w konsekwencji do klęski zakonu, podziału Prus i ściślejszego ich związania z Polską w przyszłości. Kętrzyńscy prokuratorzy Michał i Paweł, których rządy nad zakonem przypadły w niezwykle trudnym okresie pogrunwaldzkim, odegrali niebłahą rolę w historii zakonu i dziejach jego relacji z Polską. Były to również postacie o niebywale intrygujących biografiach.

Źródło rycin: M. Ch. Hartknoch, Alt und Neues Preussen, Frankfurt-Lipsk 1684.
Paweł Russdorf