Instytucja starosty jako organu władzy państwowej i samorządowej na terenie dzisiejszych Warmii i Mazur sięga roku 1818. Ale jego początków szukać można już w 1525 r. kiedy państwo zakonne zostało przekształcone w księstwo świeckie.

Całe Prusy Książęce podzielono na trzy okręgi. Do jednego z nich Natangi (Prusy Dolne) należał obecny teren powiatu kętrzyńskiego ze stolicą w Bartenstein (Bartoszyce). Drugim ważnym ośrodkiem był Rastenburg (Kętrzyn). Okręgi podzielono na starostwa (Hauptämter) rządzone przez starostów (Hauptmann), którzy mieli władzę policyjną w miastach oraz sądową nad wszystkimi mieszkańcami. Do obowiązków starosty należało m.in. dbanie o utrzymanie w gotowości obronnych fortyfikacji zamkowych. Na terenie obecnego powiatu były dwa starostwa w Barcianach i Kętrzynie. Starostami byli przedstawiciele miejscowej szlachty. W 1752r. król pruski wprowadził nowy ustrój, likwidując dotychczasowe starostwa, którym odebrał kompetencje sądownicze. Powołani w ich miejscu landraci nadzorowali wszelkie sprawy wojenno-skarbowe, a sądownictwo podlegało królewskiemu sądowi dworskiemu, reprezentowanemu w terenie przez dziewięć okręgów, z których jeden znajdował się w Rastenburgu (Kętrzyn) i obejmował dawne starostwa w Barten (Barciany), Sehesten (Szestno) i Angerburg (Węgorzewo). Utworzono wtedy większe terytorialnie powiaty ziemskie likwidując starostwo barciańskie, a omawiane tereny włączono do ziemskiego powiatu rastenburskiego (Land Kreis Rastenburg).

Królewski Urząd Starościański

Po zakończeniu wojen napoleońskich i kongresie wiedeńskim w 1815r. państwo pruskie mimo zwycięstwa było bardzo zniszczone gospodarczo. Na kraj spadały klęski nieurodzaju, epidemie oraz międzynarodowy kryzys agrarny. Sytuacja ta zmusiła króla pruskiego Friedricha Wilhelma III do przeprowadzenia kompleksowych reform. Reforma administracyjna miała miejsce w 1818r. Podzielono dotychczasowe okręgi-powiaty na mniejsze jednostki. Rastenburg stał się od 1.02.1818r. siedzibą powiatu (Kreis), który jako jednostka administracji terytorialnej, wchodził aż do 1945r. w skład rejencji królewieckiej (Regierungbezirk Königsberg). Starosta (Landrat) jako przedstawiciel władzy centralnej, pełnił funkcje organu administracji rządowej i samorządowej, sprawując nadzór nad działalnością samorządu, jak również nad sprawami policyjnymi. W 1818r. teren ówczesnego powiatu zamieszkiwało 27.112 mieszkańców (a np. w 1944r. ta liczba stanowiła 53.860). Powiat miał charakter rolniczy z rozbudowanym w II połowie XIX w. przemysłem rolno-spożywczym (np. jedyna cukrownia na terenie Prus, drożdżownia, browar).

Okres nazizmu

W czasie panowania dyktatury socjalizmu narodowego, czyli nazizmu (1933-45) uchylono zasady demokracji samorządowej wprowadzając w latach 1934-35 nowe przepisy dotyczące wyborów i konstytucji gmin (podobnie było w okresie PRL-u, kiedy wytypowanych kandydatów wybierano według tzw. klucza partyjnego, tj. określano tam ilość przedstawicieli klasy robotniczej, inteligencji, rolników, członków stowarzyszeń). Ostatnim sprzed 1945r. starostą powiatu był Wilhelm Friedrich (Fritz) Schulz, choć jedno ze źródeł podaje radcę rejencji królewieckiej Bourwiega pochodzacego z Braniewa, który przez około pół roku (09.1939-04.1940) miał pełnić tę funkcję. Ostatni starosta, który wcześniej był nauczycielem w Wandajnach koło Korsz, mianowany został przez partię narodowo-socjalistyczną. Niechętnie opowiadali o nim dawni mieszkańcy tych ziem, potwierdzając iż był to ważny nazistowski funkcjonariusz partyjny i zginął podczas ucieczki z Prus Wschodnich.

Pod sowietami

Zgodnie z postanowieniami konferencji jałtańskiej południowe tereny Prus Wschodnich miały zostać przyłączone do Polski. Dlatego też 5 lutego 1945r. wyjechała z Białegostoku grupa operacyjna z pierwszym polskim starostą Aleksandrem Jerzmanowskim na czele. Rosjanie aż do kwietnia nie wpuszczali Polaków do miasta, dlatego grupa zatrzymała się w miasteczku Biała i tymczasowo podjęła zorganizowanie pracy na tym terenie. Ostatecznie Jerzmanowski, rekomendowany do pracy w Prusach przez Polską Partię Socjalistyczną (PPS), powrócił w kwietniu 1945r. do Białegostoku. Na miejsce Jerzmanowskiego PPS rekomendowała Jana Downara, któremu powierzono nadzór nad mleczarnią. Pełnił on funkcję starosty do 26 listopada, kiedy został aresztowany za niegospodarność i malwersacje. O trudnej sytuacji na terenie powiatu i relacjach między starostą a wojskami sowieckimi napisał w swojej dysertacji doktorskiej Marcin Płotek „Trudne początki. Okręg Mazurski w latach 1945-1946”. Autor stwierdził, że od 18 maja 1945r. polskie starostwo zaczęło przejmowanie władzy na terenie powiatu z rąk komendantur sowieckich. W związku z tym starosta prosił pełnomocnika rządu o przysłanie 150 milicjantów lub żołnierzy do ochrony przejętych obiektów, bowiem Rosjanie wzniecali pożary (jeden z większych trwał od 21 do 23 maja). Ogień strawił również gospodarstwa na terenie powiatu. Ponadto napływały do starostwa wieści o gwałtach i rabunkach dokonywanych przez sowietów na polskich i niemieckich rodzinach. Mimo powszechnej niechęci żołnierzy Armii Czerwonej do Polaków, starosta dbał o stwarzanie pozorów dobrej współpracy ze stroną sowiecką. Być może dlatego mieszkańcy nazywali obecną ul. Powstańców Warszawy jego nazwiskiem. Już za rządów następnego starosty, czyli w czerwcu 1946r. zakończono organizację gmin, która posuwała się słabo z powodu braku osiedleńców. Tym starostą był major Stefan Nawrocki, który sprawował swój urząd od grudnia 1945r. do końca 1948r. Potem do grudnia 1950r. starostą był Zygmunt Biedawski. Następnie zlikwidowano urząd starosty powołując w to miejsce kolegialne prezydium powiatowej rady narodowej, które funkcjonowało do 1974r.

Tadeusz Korowaj

STAROSTOWIE

Wśród dziewięciu starostów do 1945r., warto wspomnieć Ferdinanda Andreasa Carla Friedricha von der Trencka. To za jego kadencji zbudowano w latach 1894-95 nowy i funkcjonujący do dzisiaj gmach starostwa. Ciekawą i ważną dla regionu postacią był również jego następca Hilmar Ernst Elimar Louis Rudolf Freiherr (baron) Schmidt von Schmidtseck sprawujący urząd w latach 1895-1912. To z jego inicjatywy powstało Towarzystwo Koncertowe (Konzertverein), które miało swoją siedzibę i salę koncertową w hotelu „de Königsberg” (spalony w 1945r., obecnie w tym miejscu stoi dom handlowy „Centrum” przy ul. Traugutta). Sam starosta był wykształcony muzycznie i bardzo dobrze grał na wiolonczeli. Dzięki jego znajomościom na koncerty przyjeżdżały same znakomitości ówczesnej Europy, np. sopranistka Claire Dux (1885-1967) czy pianista i kompozytor Artur Schnabel (1882-1951). Jemu też miasto zawdzięcza organizację koncertu filharmoników berlińskich, co było wydarzeniem artystycznym bez precedensu. Hilmar Schmidt von Schmidtseck został pochowany w rodowej kaplicy grobowej wzniesionej na szczycie wzgórza, zwanego Górą Kapliczną (w połowie drogi między Wopławkami a Karolewem). Do 1945r. pochowani tam zostali wszyscy członkowie rodu Schmidt von Schmidtseck. Kaplica wraz z wyposażeniem zachowała się do 1983r. (przeniesiono jedynie krucyfiks do kościoła w Czernikach w 1946r.). Wtedy to na polecenie komunistycznych władz ówczesna dyrekcja PGR Wopławki wraz z pracownikami zniszczyła trumny i rozwaliła kaplicę pozwalając prywatnym osobom na wywóz co cenniejszych zabytków.

Tadeusz Korowaj